Türkiye yenilenebilir enerji kaynakları potansiyeli yönünden zengin konumdadır. Özellikle hidrolik, rüzgar, güneş, biyokütle ve jeotermal enerji kaynaklarının potansiyeli oldukça yüksektir. Bu yenilenebilir enerji kaynakları elektrik üretiminde kullanılmaktadır. Bu nedenle Kanunkoyucu bu konu hakkında bir düzenleme yapmıştır. Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımı Hakkında Kanun 18/05/2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Bu Kanun’un amacı; yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımının arttırılması, bu kaynakların ekonomiye kazandırılması, kaynak çeşitliliğinin artırılması, sera gazı emisyonlarının azaltılması, çevrenin korunması ve bu amaçlara ulaşmak için ihtiyaç duyulan imalat sektörünün geliştirilmesidir.
Yenilenebilir enerji kaynakları Kanun’da sayılmıştır. Bu enerji kaynakları; hidrolik, rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle, dalga, akıntı ve gel-git gibi fosil olmayan enerji kaynaklarıdır.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması, bu alanların ve bağlantı kapasitelerinin yatırımcılara tahsisiyle yatırımların hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesi amacıyla Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı bu kaynakların kurulacağı yerleri belirler. Bakanlık yer belirlerken ilgili kurum ve kuruluşunun görüşünü alır. Özel mülkiyete konu taşınmazların yenilenebilir enerji kaynak alanı olarak belirlenmesi durumunda söz konusu alanlar üzerinde acele kamulaştırma yapılabilir. Belirlenen yer tapu siciline şerh ettirilir. Belirlenen yenilenebilir enerji kaynak alanları imar planlarına işlenmesi için Bakanlık tarafından ilgili mercilere bildirilir.
Yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilen elektrik enerjisinin iç ve dış piyasalarda alım satımında kaynak türünün belirlenmesi ve takibi için üretim lisansı sahibine EPDK tarafından "Yenilenebilir Enerji Kaynak Belgesi" (YEK Belgesi) verilir.
Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik enerjisi üreten ve YEKDEM’e tabi olmak istemeyen tüzel kişiler, lisansları kapsamında serbest piyasada satış yapabilirler.
YEK Destekleme Mekanizması (YEKDEM)
Kanun’da Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması (YEKDEM) düzenlenmiştir. YEK Destekleme Mekanizması, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim faaliyeti gösterenlerin faydalanabileceği fiyat, süreler, miktarlar ve bunlara yapılacak ödemelere ilişkin usul ve esasları içeren destekleme mekanizmasını ifade etmektedir. Yenilenebilir enerji kaynak alanlarında kurulacak üretim tesisleri için Bakanlığın belirlediği TL cinsinden olan tavan fiyat üzerinden teklif edilecek en alçak fiyat, bu yenilenebilir enerji kaynak alanı için yarışma şartlarında belirlenecek süre boyunca YEK Destekleme Mekanizması kapsamında uygulanır.
YEKDEM’de yer alacak fiyatlar bu Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten 31/12/2020 tarihine kadar işletmeye girmiş ve bu Kanun kapsamında yer alan üretim tesislerine 10 yıl uygulanır.
6446 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre ürettiği elektrik enerjisinin tamamını iletim veya dağıtım sistemine vermeden kullanan, üretimi ve tüketimi aynı ölçüm noktasında olan, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisi kuran tüzel kişilerin lisans alması gerekmemektedir. Bu tesislerin ürettiği elektriğin görevli tedarik şirketleri tarafından satın alınması durumunda görevli tedarik şirketleri lisans süreleri boyunca YEKDEM’in doğal katılımcıları olup lisanssız faaliyet gösteren kişiler işletmeye geçtiği tarihten itibaren 10 yıl süre ile görevli tedarik şirketleri vasıtasıyla ihtiyaç fazlası enerji için Kanunda gösterilen ekteki fiyatlardan yararlanır.
30/06/2021 tarihinden sonra işletmeye giren lisanslı elektrik üretim tesislerinden YEK Destekleme Mekanizmasına bir sonraki takvim yılında yararlanmak isteyenler YEK Belgesi almak ve EPDK tarafından belirlenecek tarihe kadar EPDK’ya başvurmak zorundadır.
YEK Destekleme Mekanizmasında öngörülen süreler tesislerde bulunan işletmedekiler için işletmeye girdiği tarihten, henüz işletmeye girmemiş olanlar için işletmeye girecekleri tarihten itibaren başlar. YEK Destekleme Mekanizmasına tabi olanlar, uygulamaya dâhil oldukları yıl içerisinde bu uygulamadan vazgeçemez. YEKDEM’in senelik işleyen bir mekanizma olması nedeniyle bir sonraki takvim yılında YEKDEM’den faydalanmak isteyen üretim lisansı sahipleri 31 Ekim tarihine kadar EPDK’ya başvurmak zorundadır.
EPİAŞ, her fatura dönemi için YEK toplam bedelini açıklar ve her bir tedarikçinin ödeme yükümlülüğü oranını belirler.
EPİAŞ dâhil uygulamalara ilişkin usul ve esaslar, üretim tesislerinin iletim ve/veya dağıtım sistem güvenliği açısından uymaları gereken yükümlülükler ile bu üretim tesislerinden dengeleme güç piyasası ve/veya yan hizmetler piyasası dâhilinde faaliyette bulunacakların belirlenmesi ve bu piyasalarda faaliyette bulunacak tüzel kişilere ilişkin hak ve yükümlülükler, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik üretiminin desteklenmesi amacıyla uygulanan tarifeler ile YEK Destekleme Mekanizması kapsamındaki diğer gelirlerin değerlendirilmesine ilişkin usul ve esaslar EPDK tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Lisans sahibi tüzel kişilerin yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı ve 30/6/2021 tarihinden önce işletmeye giren üretim tesislerinde kullanılan elektronik/mekanik aksamın yurt içinde imal edilmiş olması halinde fiyat düzenlemesi yapılmıştır. 30/6/2021 tarihinden sonra işletmeye girecek yerli aksam kullanan, YEK Belgeli üretim tesisleri ile tüketim tesisinin ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak kurulacak lisanssız üretim tesisleri için belirlenecek fiyat düzenlemeleri, usul ve esaslar Cumhurbaşkanı tarafından belirlenerek ilan edilir.
Yatırımlar
Yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanarak sadece kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla azami 1000 kilovatlık kurulu güce sahip izole elektrik üretim tesisi kuran kişilerden kesin projesi, planlaması, master planı, ön incelemesi veya ilk etüdü DSİ veya EİGM tarafından hazırlanan projelerden hizmet bedelleri alınmaz.
Cumhurbaşkanı tarafından enerji üretim tesis yatırımları, kullanılacak elektro-mekanik sistemlerin yurt içinde imalat olarak temini, güneş pilleri ve odaklayıcı üniteler kullanan elektrik üretim sistemleri kapsamındaki yapılacak araştırma geliştime ve imalat yatırımları, biyokütle kaynaklarını kullanarak elektrik enerjisi veya yakıt üretimine yönelik AR-GE tesis yatırımları teşviklerden yararlandırılabilir.
Bu Kanunun yayımı tarihi itibariyle işletmede olanlar ve 31/12/2025 tarihine kadar işletmeye girecek üretim tesislerinden, enerji nakil hatlarından lisans tarihinden itibaren on yıl boyunca izin, kira, irtifak hakkı ve kullanma izni bedellerine %85 indirim uygulanır. Orman Köylüleri Kalkındırma Geliri ve Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Geliri alınmaz.
Milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı ile tabiatı koruma alanlarında, muhafaza ormanlarında, yaban hayatı geliştirme sahalarında, özel çevre koruma bölgelerinde ilgili Bakanlığın, doğal sit alanlarında da ilgili koruma bölge kurulunun görüşü alınarak yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik üretim tesislerinin kurulabilir.
Yaptırımlar
Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullananlar kişilerin denetlenmesi EPDK tarafından yapılmaktadır. YEKDEM desteğinden yararlanma ve lisans koşullarında meydana gelen olumsuzluklarda EPDK idari yaptırımlarda bulunmaktadır. Uygulanacak yaptırımlar EPK m.16’ da gösterilmiştir.
Kurul tarafından istenen bilgilerin yanlış, eksik veya yanıltıcı olarak verildiğinin saptanması veya hiç bilgi verilmemesi ya da yerinde inceleme imkânının verilmemesi hâllerinde, on beş gün içinde doğru bilgilerin verilmesi veya inceleme imkânının sağlanması bildirilir. Yapılan yazılı bildiriye rağmen aykırı durumlarını devam ettirenlere idari para cezası verilir.
Lisans müracaatında veya lisans yürürlüğü sırasında, lisans verilmesinde aranan şartlar konusunda, gerçek dışı belge veya bilgi verilmesi veya lisans verilmesini etkileyecek lisans şartlarındaki değişikliklerin Kurula bildirilmemesi durumunda idari para cezası verilir. Bu gerçek dışı belge veya yanıltıcı bilgi veya lisans şartlarındaki değişikliğin düzeltilmesinin mümkün olmaması durumunda veya otuz gün içinde düzeltilmesi için yapılacak yazılı ihtara rağmen aykırı durumlarını devam ettirenlerin lisansı iptal edilir.
Lisans sahibi kişilerin Kanuna, Kurul kararlarına ve talimatlara aykırı hareket edildiğinin tespiti hâlinde, aykırılığın otuz gün içinde giderilmesi veya tekrarlanmaması bildirilir ve bu bildiriye rağmen aykırı durumlarını devam ettiren veya tekrar edenlere idari para cezası verilir.
Piyasada lisans kapsamı dışında faaliyet gösterildiğinin tespiti hâlinde, on beş gün içinde kapsam dışı faaliyetin durdurulması ihtar edilir. Yapılan yazılı ihtara rağmen aykırı durumlarını devam ettirenlere idari para cezası verilir.
Lisans verilmesine esas olan şartların lisansın süresinde ortadan kalktığının veya bu şartların baştan mevcut olmadığının saptanması hâlinde lisans iptal edilir.
Lisans sahibi tüzel kişi, Kurul tarafından verilen kararlara veya ilgili mevzuata uymuyorsa bu uygunsuzlukların giderilmesi için Kurul tarafından 30 günlük süre verilir. Bu süre içerisinde giderilmemesi veya bu uygunsuzlukların tekrarlanması durumunda idari para cezası kesilir.
EPDK Kararlarına Karşı Yargı Yolu
EPDK tarafından verilen Kurul kararlarına karşı öncelikle EPDK’ya başvurmak gerekmektedir.
EPDK Kurul Kararlarına karşı yargı yolu açıktır. Bu kararlara karşı dava Ankara İdare Mahkemeleri’nde açılır. Dava açma süresi 60 gündür.
İlk derece mahkemesinin vermiş olduğu kararlara karşı istinaf ve temyiz yolu açıktır.
İlgili Danıştay Kararları
1) Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik enerjisi üretimi amaçlı kullanımında bu kişilere ilgili Kanunun yayımı tarihi itibariyle işletmede olanlar dâhil, 31/12/2025 tarihine kadar işletmeye girecek üretim tesislerinden, enerji nakil hatlarından lisans tarihinden itibaren on yıl boyunca izin, kira, irtifak hakkı ve kullanma izni bedellerine %85 indirim uygulanacaktır. Bu uygulama işletmede olan veya olacak şirketlerin tamamı için geçerlidir.
…davacı şirketin rüzgar enerjisi santrali kurmak için başvuruda bulunduğu tarihte yürürlükte olan kanun hükmünde, arazi tahsis bedellerinden yalnızca yatırım dönemi için %50 indirim hakkı tanınırken, sonradan yürürlüğe giren kanun değişikliği ile hem yatırım, hem de işletme döneminde ve toplam 10 yıl süreyle bu oranın %85'e çıkarıldığı, kanun koyucu tarafından yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılmasını yaygınlaştırmak ve bu konuda yatırım yapmaya teşvik etmek amacıyla getirilen bu indirimlerden, henüz yatırım döneminden işletme aşamasına geçmemiş olan davacı şirketin de yararlanması gerektiği gerekçesiyle davacı şirketin 5346 sayılı Kanun'un değişik 8. maddesindeki hükümlerden yararlanmak istemiyle yaptığı başvurusunun reddine ilişkin dava konusu işlem hukuka aykırı bulunarak iptaline karar verilmiştir. (Danıştay 13. Daire Başkanlığı 2015/6342 E. , 2019/691 K.)
2) YEK Destekleme Mekanizmasında öngörülen süreler; tesislerden işletmedekiler için işletmeye girdiği tarihten, henüz işletmeye girmemiş olanlar için işletmeye girecekleri tarihten itibaren başlamaktadır. Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmeliğin 8. maddesi işletmenin tamamının işletme faaliyetine girmesi durumunda giriş tarihinden itibaren, tamamı işletmeye girmeden YEKDEM’e katılması halinde YEKDEM’e ilk katıldığı tarihten itibaren on yıl süreyle YEKDEM’den yararlanabileceği düzenlenmiştir. 5346 sayılı Kanun'un 6. maddesi ile ilgililere tanınmış olan bir hakkı, uygulama tarihi itibarıyla daraltan, Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmeliğin 8. maddesi hukuka aykırıdır.
“ 5346 sayılı Kanun'un 6. maddesinde, YEK Destekleme Mekanizmasına bir sonraki takvim yılında tâbi olmak isteyenlerin 31 Ekim tarihine kadar EPDK’ya başvurmak zorunda olduğu belirtilmiş, ancak tesislerin bu tarihe kadar kısmen veya tamamen işletmeye girmiş olmaları gerektiğine ilişkin bir kurala yer verilmemiş, aksine YEK Destekleme Mekanizmasına ilişkin sürenin işletmeye girildiği tarihten başlayacağı öngörülmüştür.
Oysa anılan Yönetmeliğin 8. maddesinde, 31 Ekim tarihi itibarıyla işletmeye girmiş olan şirketlere başvuru imkânı tanınmış, tesisin bu tarihten sonra işletmeye girmiş olması durumunda teşvikten bir sonraki takvim yılında yararlanması engellenmiştir.
Anayasa'nın 124. maddesi gereği, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve kanuna aykırı olmamak üzere yönetmelik çıkarılabileceğinden, 5346 sayılı Kanun'un 6. maddesi ile yenilenebilir enerji kaynakları kullanılarak elektrik enerjisi üretimi yapan yeni tesislerin işletmeye girdiği tarihten itibaren YEK Destekleme Mekanizmasından yararlandırılması öngörülmüş iken, Yönetmelik ile teşvik sistemi kanuna aykırı olarak değiştirilmiş ve kanun ile tanınan bir hak idarî bir işlem olan yönetmelikle daraltılmıştır.
Bu nedenle; 5346 sayılı Kanun'un 6. maddesi ile ilgililere tanınmış olan bir hakkı, uygulama tarihi itibarıyla daraltan, Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmeliğin 8. maddesinde ve bu maddeye dayanılarak tesis edilen dava konusu Kurul kararında hukuka uygunluk bulunmamaktadır.” (Danıştay 13. Daire Başkanlığı 2019/319 E. , 2020/3315 K.)
